Bookmarks

από τη Δήμητρα Δερμιτζάκη

Διανύουμε περίοδο οικονομικής κρίσης, εγχώριας, παγκόσμιας, γεγονός; Δεν γνωρίζω, δεν προτίθεμαι να καταπιαστώ με αυτό το θέμα. Ωστόσο πολύ θα ήθελα να πάρω μια απάντηση, για το αν διανύουμε περίοδο πολιτισμικής κρίσης. Εγχώριας. Με αφορμή μια πρόσφατη επίσκεψη στην γενέτειρά μου, την Σητεία Κρήτης, μού γεννήθηκε η απορία. Πόσοι από εμάς τους νέους ανθρώπους, γνωρίζουμε την παράδοση της ιδιαίτερης πατρίδας μας, αλλά και όσους έχουν συμβάλλει σημαντικά στην διάδοσή της; Προσωπικά μέχρι πρότινος γνώριζα ελάχιστα.
Η πόλη της Σητείας βρίσκεται στο ανατολικότερο άκρο της Κρήτης, στον νομό Λασιθίου  και πιθανώς  ταυτίζεται  με την κλασική και ελληνιστική «Ητεία» ή «Ήτιδα» ή «Σηταία» , πατρίδα του φημισμένου Μύσωνα ενός από τους επτά σοφούς της αρχαιότητας αλλά και του Βιτσέντζου Κορνάρου, ποιητή του Ερωτόκριτου. Το όνομα του Βιτσέντζου Κορνάρου έχει πλέον ταυτιστεί με την πόλη της Σητείας , όπου προς τιμήν του έχουν οργανωθεί  μια σειρά πολιτιστικών δρώμενων, με στόχο την πολιτιστική αναβάθμιση της Σητείας, τα λεγόμενα «Κορνάρεια». Τα «Κορνάρεια»  ξεκινούν  αρχές  Ιουνίου και διαρκούν έως τα τέλη Αυγούστου. Με τον τρόπο αυτό δίνεται η δυνατότητα και στους ξένους επισκέπτες να έρθουν σε επαφή με τον πολιτισμό του τόπου.
Στις 26 Μαρτίου συμπληρώνονται 457 χρόνια από την γέννηση του ποιητή του Ερωτόκριτου. Ο Βιτσέντζος Κορνάρος γεννήθηκε το 1553 στο χωριό  Τραπεζούντα της επαρχίας Σητείας. Εκεί συνέθεσε και τον Ερωτόκριτο. Τα στοιχεία αυτά τα γνωρίζουμε από το ίδιο το έργο του ποιητή.

«Βιτσέντζος είν’ ο Ποιητής, κι’ εις τη γενιά Kορνάρος,
που να βρεθεί ακριμάτιστος, όντε τον πάρη ο Xάρος.
Στη Στείαν εγεννήθηκε, στη Στείαν ενεθράφη,
εκεί’ καμε κι’ εκόπιασε ετούτα που σας γράφει.»

Έζησε στην πόλη της Σητείας έως τα 35 χρόνια του ,όπου η οικογένειά του διατηρούσε μεγάλη περιουσία. Είχε δύο αδέρφια ,τον Ιωάννη Φραγκίσκο και τον Ανδρέα Κορνάρο. Ο ποιητής και ο αδερφός του Ανδρέας έχουν χαρακτηριστεί ως  «ζευγάρι ευγενικό ημιθέων» , «Δίδυμο  φως»  και «Κάστορας και Πολυδεύκης στον ουρανό της Κρήτης» από τον Ιταλό ποιητή Basile που για κάποιο διάστημα διέμενε στην Κρήτη. Οι χαρακτηρισμοί αυτοί τους αποδόθηκαν ένεκα της ενασχόλησης και των δύο αδερφών με την λογοτεχνία.
Μετά το 1585 ο Βιτσέντζος Κορνάρος εγκαταστάθηκε στο Ηράκλειο Κρήτης  (τότε «Κάστρο» ή «Χάνδακα» ) όπου έζησε ως το τέλος της ζωής του, το οποίο χρονολογείται περίπου το 1613. Κατά την διάρκεια της ζωής του στο Ηράκλειο, παντρεύτηκε την Μαριέττα Zeno με την οποία απέκτησε δύο κόρες την Κατερίνα και την Ελένη. Υπήρξε μέλος του συμβουλίου των ευγενών του «Χάνδακα». Σε όλο το διάστημα της ζωής του ανέλαβε διάφορα τοπικά αξιώματα.
Οφείλω ωστόσο να κάνω έστω μία σύντομη αναφορά στο δημιούργημά του. Ερωτόκριτος είναι ο τίτλος της έμμετρης μυθιστορίας του ποιητή. Οι φιλόλογοι διαφωνούν ως προς την χρονολόγηση του έργου. Όμως αυτό δεν έχει ιδιαίτερη σημασία. Ο Ερωτόκριτος είναι ένα έργο που αποτελείται από 10010 δεκαπεντασύλλαβους στίχους και χωρίζεται σε πέντε μέρη με αλφαβητική ονομασία στο πρότυπο των ομηρικών επών. Η ομοιοκαταληξία είναι ανά δύο στίχους , εκτός από μερικές περιπτώσεις  που είναι τετραπλή, όταν ο ποιητής θέλει να τονίσει μια εικόνα ή όταν περιγράφει μια σκηνή με μεγάλη διάρκεια.
Τα πρόσωπα του έργου που πρωταγωνιστούν είναι ο Ηρακλής, ο Βασιλιάς της Αθήνας. Υποτίθεται ότι το έργο εξελίσσεται κάποτε στην αρχαιότητα, αλλά στην πραγματικότητα αφορά μια Παναθήνα και Πανελλάδα χωρίς συγκεκριμένο χωροχρόνο, χάρη στην ιδιοφυία του Κορνάρου. Ο Ηρακλής και η γυναίκα του, η Βασίλισσα Αρετή, έχουν μια κόρη την Αρετούσα. Ο Πεζόστρατος, σύμβουλος του βασιλιά Ηρακλή, έχει ένα γιο, τον Ερωτόκριτο. Ο Ερωτόκριτος νομοτελειακά ερωτεύεται την Αρετούσα. Τα παιδιά ερωτεύονται και αποφασιστικά ο Πεζόστρατος ζητάει το χέρι της Αρετούσας επισήμως από τον Ηρακλή, που θυμώνει με τον σύμβουλό του, παρότι τον αγαπάει, γιατί προορίζει την κόρη του για το διάδοχο του Βυζαντίου και όχι για έναν κοινό θνητό. Για προληπτικούς λόγους λοιπόν ο Ηρακλής, εξορίζει τον Ερωτόκριτο και φυλακίζει την Αρετούσα που απαντάει αρνητικά στο βασιλικό συνοικέσιο. Όμως έρχονται δυσκολίες στο Βασίλειο του Ηρακλή καθώς εισβάλλουν από τον βορρά οι Βλάχοι. Ο Ηρακλής τα βρίσκει δύσκολα, ώσπου παρουσιάζεται ένας μαυριδερός πολεμιστής που νικάει σε μια μεσαιωνική μονομαχία τον Άριστο, τον αρχηγό των Βλαχών και σώζει το βασίλειο της Αθήνας. Ο πολεμιστής αυτός που είναι ο Ερωτόκριτος μεταμορφωμένος από ένα μαγικό μαντζούνι σε Μαυριτανό πολεμιστή, τελικά παντρεύεται την Αρετούσα, αφού πρώτα την δοκιμάζει για να δει αν εξακολουθεί να τον αγαπάει.
Η γλώσσα του Κορνάρου είναι άκρως ποιητική, γεμάτη εικόνες που αναπαριστούν ολοζώντανα και τα πιο λεπτά συναισθήματα των ηρώων. Το έργο είναι πλούσιο σε ιστορικά στοιχεία από όλες τις εποχές του ελληνισμού. Αυτό το γεγονός μαζί με την πολύ προσεκτική επιλογή των ονομάτων, κάνει το μύθο του έργου και τους ήρωες, να κινούνται σε έναν χώρο πάνω από κάθε συγκεκριμένη ιστορική εποχή. Ο Ερωτόκριτος  λοιπόν ως έργο μιας άλλης πιο συγκροτημένης εποχής, μπορεί να συνεισφέρει  και να διαφυλάξει για το μέλλον, λίγα σπέρματα  σωστής έκφρασης  και ψυχικής καλλιέργειας.

***

Βιτσέντζος Κορνάρος

Οι πιο ασφαλείς πληροφορίες για την καταγωγή του Κορνάρου είναι αυτές που δίνει ο ποιητής στο τέλος του έργου του : αναφέρει το όνομα Βιτσέντζος, το οικογενειακό όνομα Κορνάρος, τόπο γέννησης τη Σητεία και το Κάστρο (Ηράκλειο), όπου παντρεύτηκε:

Κ’ εγώ δε θε να κουρφευτώ κι αγνώριστο να μ’ έχου
μα θέλω να φανερωθώ, κι όλοι να με κατέχου
Βιτσέντζος είν’ ο ποιητής και στη γενιά Κορνάρος
που να βρεθή ακριμάτιστος, σα θα τον πάρη ο Χάρος.
Στη Στείαν εγεννήθηκε, στη Στείαν ενεθράφη,
εκεί ‘καμε κι εκόπιασεν ετούτα που σας γράφει.
Στο Κάστρον επαντρέυτηκε σαν αρμηνεύγει η φύση,
το τέλος του έχει να γενή όπου ο Θεός ορίση

*

Tου Κύκλου τα γυρίσματα, που ανεβοκατεβαίνουν,
και του Τροχού, που ώρες ψηλά κι ώρες στα βάθη πηαίνουν
και του Καιρού τα πράματα, που αναπαημό δεν έχουν,
μα στο Kαλό κ’ εις το Kακό περιπατούν και τρέχουν·
και των Αρμάτω’ οι ταραχές, όχθρητες, και τα βάρη,
του Έρωτος οι μπόρεσες και τση Φιλιάς η χάρη·
αυτάνα μ’ εκινήσασι τη σήμερον ημέραν,
ν’ αναθιβάλω και να πω τά κάμαν και τά φέραν
σ’ μιά Κόρη κ’ έναν Άγουρο, που μπερδευτήκα’ ομάδι
σε μιά Φιλιάν αμάλαγη, με δίχως ασκημάδι.
Κι όποιος του Πόθου εδούλεψε εις-ε καιρόν κιανένα,
ας έρθει για ν’ αφουκραστεί ό,τ’ είν’ εδώ γραμμένα·
να πάρει ξόμπλι κι [α]ρμηνειά, βαθιά να θεμελιώνει
πάντα σ’ αμάλαγη Φιλιάν, οπού να μην κομπώνει.
Γιατί όποιος δίχως πιβουλιά του Πόθου του ξετρέχει,
εις μιάν αρχή [α’ βασανιστεί], καλό το τέλος έχει.
Αφουκραστείτε, το λοιπόν, κι ας πιάνει οπού’χει γνώση,
για να κατέχει κι αλλουνού απόκριση να δώσει.