Bookmarks

Χάρης Βλαβιανός – Χρήστος Χρυσόπουλος
Το διπλό όνειρο της γραφής
Πατάκης, 2010

Το, δοκιμιακού τύπου, έργο που έγραψαν από κοινού ο (κατά κύριο λόγο ποιητής) Χάρης Βλαβιανός και ο (κατά κύριο λόγο πεζογράφος) Χρήστος Χρυσόπουλος είναι ένα μικρό σε σχήμα και έκταση βιβλίο, που ήδη με την προσεγμένη του αισθητική και το γοητευτικό του εξώφυλλο σε προκαλεί να το πάρεις στα χέρια σου και να το ξεφυλλίσεις. Αρχίζεις να το διαβάζεις διστακτικά, φοβούμενος ότι θα είναι ίσως δυσνόητο, κουραστικό, ανιαρό. Διαπιστώνεις σύντομα ότι όχι μόνο δε βαριέσαι, αλλά ότι πραγματικά απολαμβάνεις την ανάγνωσή του. Η διαίρεσή του σε τριάντα κεφάλαια, καθένα εκ των οποίων χωρίζεται ξανά σε μικρότερες αριθμημένες παραγράφους επιτρέπει να θιγούν με οργανωμένο τρόπο διάφορα ζητήματα περί γραφής και κάνει την πρόσληψή τους από τον αναγνώστη ευκολότερη.
Το βιβλίο θέτει πολλά και διάφορα ερωτήματα γύρω από τη συγγραφή (υπάρχει έμφυτο ταλέντο ; είναι η λογοτεχνία προσομοίωση της πραγματικής ζωής ; τι ακριβώς είναι στις μέρες μας μια μεταμοντέρνα σύνθεση ; πόσο πρωτότυπο μπορεί να είναι ένα βλέμμα ; γιατί κάποιος επιχειρεί να γράψει ; είναι ο αναγνώστης συνένοχος στο ‘’έγκλημα’’ ;  τι είναι αυτό που καθιστά κάποιον συγγραφέα ; ) Ο λόγος είναι μονοφωνικός και δε ξεχωρίζεις πότε ‘’μιλάει’’ ο ποιητής και πότε ο πεζογράφος (αν βέβαια έχεις μελετήσει αρκούντως το έργο του ενός ή του άλλου διακρίνεις – ή νομίζεις ότι διακρίνεις -  συχνά τον τρόπο σκέψης του).
Και, τελικά, σε αφορά αυτό το βιβλίο, αν δε καταγίνεσαι και ο ίδιος επαγγελματικά με τη συγγραφή, αν δεν είσαι κι εσύ πεζογράφος, ποιητής, ή έστω κριτικός λογοτεχνίας ; Η απάντηση είναι ναι, από τη στιγμή που είσαι τουλάχιστον αναγνώστης. Διαβάζοντάς το, θα ανακαλύψεις πράγματα που ξέρεις κι άλλα που δε φανταζόσουν ποτέ, θα επανεξετάσεις ενδεχομένως τον τρόπο που προσλαμβάνεις τον γραπτό λόγο και τα κίνητρα που έχεις για να το κάνεις, θα μπεις έστω στη διαδικασία να γίνεις ένας αναγνώστης πιο συνειδητοποιημένος, πιο επαρκής, μια και στην ‘’τέχνη χρειάζεται ειλικρίνεια, όχι αληθοφάνεια’’ (Κ.Μάλεβιτς).
Το βιβλίο φυσικά δε δίνει απαντήσεις, θέτει μονάχα ερωτήματα και προσφέρει τροφή για σκέψη (και έναυσμα για περαιτέρω μελέτη, για όποιον τυχόν ενδιαφέρεται). Κάτι που υποτίθεται ότι πρέπει να κάνει ούτως ή άλλως  η ‘’υψηλή τέχνη’’.
‘’Λίγο πριν πεθάνει, η Γερτρούδη Στάιν κοίταξε τους φίλους που έκλαιγαν γοερά γύρω από το κρεβάτι της και είπε – Λοιπόν, ποια είναι η απάντηση ;
Kαι βλέποντας ότι όλοι σώπαιναν, πρόσθεσε – Καλά, τότε ποια είναι η ερώτηση ; ’’

Μαρία Τσουκανά

Η τελική λήθη
Κωστάκης Ανάν
Βαβέλ, 2008

1. Πόσο δύσκολη μπορεί να αποδειχθεί η ανανέωση ενός είδους, το οποίο αφού πέρασε μέσα από σελίδες δόξας έφτασε στο να μοιάζουν σήμερα οι κύριοι εκφραστές του με κατεστημένο χειρότερο εκείνου που γέννησε την εξέγερσή τους; Σε μία χώρα, όπου η σάτιρα κατάντησε συνώνυμο της χυδαιότερης τηλεοπτικής προπαγάνδας, ο Ανάν πετυχαίνει το ακατόρθωτο δημιουργώντας μια ολοκαίνουρια, ακαταμάχητα φαρμακερή γραφή, που δε κάνει παρά το στοιχειώδες: δε σέβεται τίποτα και κανέναν, ούτε καν τον ίδιο της τον εαυτό και τα εκφραστικά του μέσα. Όπως και στο «Και ύστερα Ήρθες και μ’ Έλυσες», ο πολυ(α)μήχανος συγγραφέας κατασκευάζει ένα εφιαλτικό λογοτεχνικό σύμπαν, κωμικό στα όρια της κατάθλιψης και σαρκαστικό σε βαθμό κακουργήματος. Οι μικρές και -φαινομενικά μονάχα- αυτόνομες ιστορίες του μυστηριώδους «βαβελίστα», σημαδεμένες από την αναρχική εικονογράφηση του alter ego του, έρχονται να μας υπενθυμίσουν πως η πλάκα είναι μια πολύ σοβαρή υπόθεση. Προσωπικά τρέμω στην ιδέα του τι μας επιφυλάσσει ακόμα αυτός ο άνθρωπος.

Γιάννης Αντάμης

2. Θα τον λατρέψεις ή θα τον μισήσεις. Αδιάφορος σίγουρα δεν θα σου φανεί. Ιστορίες καθημερινότητας δοσμένες με πικρό, ιδιαίτερο χιούμορ. Αθυρόστομος ώρες ώρες, ο συγγραφέας επιτίθεται στη ρουτίνα και τη ξεφτιλίζει, αποδεικνύοντας για άλλη μια φορά πως πίσω απ’ τον μεγαλύτερο κυνικό, βρίσκεται «ένας ακόμα ευαίσθητος άνθρωπος που δεν θέλει να τον πιάνουν συνέχεια μαλάκα».

Δημήτρης Γκιούλος

Δημοσθένης Βουτυράς
Το καράβι του θανάτου και άλλες ιστορίες
Τόπος, 2009

H επιλογή δεκατριών μαύρων διηγημάτων του Δημοσθένη Βουτυρά (1872-1958) από τον Βάσια Τσοκόπουλο είναι ένα μικρό, «σκοτεινό» δείγμα από το μεγάλο εύρος της θεματολογίας του συγγραφέα.
Ο Βουτυράς πρωτοεμφανίστηκε με το ακατέργαστο γλωσσικά αφήγημα Λεωνίδας Λαγκάς, που τράβηξε, όμως, την προσοχή του Παλαμά και του Ξενόπουλου. Δυο χρόνια αργότερα, η επιχείρηση του πατέρα του χρεοκόπησε. Ο άτυχος επιχειρηματίας αυτοκτόνησε κι από τότε ο Βουτυράς ξεκίνησε μια κούρσα συγγραφής εκατοντάδων διηγημάτων, στην προσπάθειά του να βιοποριστεί εκφραζόμενος καλλιτεχνικά.
Αποτέλεσμα αυτού του αγώνα δρόμου ήταν να κυριαρχήσει λογοτεχνικά στην εποχή του και να διχάσει τους κριτικούς. Ο Βουτυράς ήταν για κάποιους ψυχογράφος, ιμπρεσιονιστής, ρεαλιστής με έντονο κοινωνικό προβληματισμό, αλλά για κάποιους άλλους ένας ασήμαντος λογοτέχνης, όπως για τον κακεντρεχή εκείνο κριτικό, που έγραψε: «Δεν υπάρχει στον κόσμο άλλος συγγραφέας που να έχει μεγαλύτερα ελαττώματα»Ή. Είναι πάντως γεγονός αδιαμφισβήτητο ότι ο Βουτυράς διακρίθηκε όσο κανείς άλλος στην εποχή του στο εξωτερικό, μεταφράστηκε σε πολλές χώρες και ανθολογήθηκε σε σημαντικά ευρωπαϊκά περιοδικά.
Η εν λόγω ανθολογία μάς ταξιδεύει· απ’ το κατάστρωμα του πλοίου όπου ένας παπάς πετιέται στη θάλασσα για να ξορκιστεί η φουρτούνα, στο στοιχειωμένο χωριό, κι από κει στα φαντάσματα των Ελλήνων και Τούρκων πολεμιστών. Έπειτα περνά μέσα από την πόλη, που μυρίζει μούχλα και τα παιδιά της μοιάζουν με γέροντες, συνεχίζοντας στην τρέλα, στην παραίσθηση, στο έγκλημα. Ταξίδι απόκοσμο.
Τα διηγήματα είναι γραμμένα σε γλώσσα εντυπωσιακά απλή για τα δεδομένα της εποχής (1920-1927). Μια γλώσσα που ρέει αβίαστα και δημιουργεί μέσω των σκοτεινών περιγραφών, των ξεθωριασμένων μορφών και των συμβολικών αντικειμένων, ατμόσφαιρα φόβου και μυστηρίου. Οι στατικές και κινούμενες εικόνες που κοσμούν το γλωσσικό κάδρο του Βουτυρά, μετατρέπουν τον αναγνώστη σε μάρτυρα μιας σχεδόν μεταφυσικής εμπειρίας.
Μπορώ, πλέον, να δω τον Βουτυρά μες στην ταβέρνα που σύχναζε, πίνοντας ρετσίνα με τους φίλους του, να αφηγείται σκοτεινές ιστορίες στο φως των κεριών. Τριγύρω τα φαντάσματα παρατηρούν συνεπαρμένα τις διηγήσεις του.

1. Βλ. Δημοσθένης Βουτυρας, Άπαντα, τόμος Ά, εκδ. Δελφίνι, Αθήνα, 1994

Βαγγέλης Μπέκας

Δημήτρης Στρεμμένος
Ένα χαμόγελο στο σκοτάδι και άλλες ιστορίες
Χαραμάδα, 2010

Ένα χαμόγελο στο σκοτάδι λέγεται το συγγραφικό ντεμπούτο του Δημήτρη Στρεμμένου από την Πάτρα και πρόκειται για ένα μικρό λογοτεχνικό χαμόγελο αισιοδοξίας. Δέκα διηγήματα στο σκοτάδι για το σκοτάδι που δεν περιμένουν ένα happy end για να λυτρωθούν, παρά μόνο τη μυρωδιά και το άγγιγμα του θανάτου.
Πολύ καλή και πλήρης δουλειά δοσμένη με ιστορική και γεωγραφική ακρίβεια (σαν να έχει υπάρξει εκτενής ιστορική μελέτη) σε έναν τομεά που δεν “τραβάει” τους Έλληνες λογοτέχνες τόσο πολύ. Ένα νώθο τένο του Έντγκαρ Άλαν Πόε ίσως ετοιμάζεται να ανατείλει με αφορμή αυτό το συγγραφικό ντεμπούτο. Ίσως λίγο παραπάνω από όσο θα έπρεπε -τουλάχιστον σύμφωνα με τα δικά μου κριτήρια- πομπώδης γλώσσα, η οποία δεν “δένει” τόσο με το ύφος και το χαρακτήρα του βιβλίου, που σίγουρα θα απολαύσουν οι λάτρεις του είδους.

Δημήτρης Γκιούλος